Ushbu maqolada Oʻrta Osiyo mintaqasi — Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston hududlarining seysmotektonik xususiyatlari, tarixiy zilzilalar dinamikasi va zamonaviy ehtimoliy seysmik xavfni baholash (PSHA) metodologiyasi tahlil qilingan. Fargʻona vodiysi va Toshkent shahri misolida ijtimoiy-iqtisodiy zaiflik omillari koʻrib chiqilgan, Oʻzbekiston Respublikasida seysmik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan meʼyoriy-huquqiy islohotlar (jumladan, PQ-4794 va 2020-yil 30-iyuldagi Prezident qarori) tavsiflangan. Maqola yakunida mintaqaviy erta ogohlantirish tizimlari, Sendai falokatlar xavfini kamaytirish dasturi doirasidagi majburiyatlar va favqulodda holatlarda talofatlarni kamaytirish boʻyicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.

1. Kirish

Yer qobigʻining tektonik plitalari doimiy harakatda boʻlib, ularning chegaralarida toʻplangan kuchlanish vaqti-vaqti bilan zilzila koʻrinishida boʻshaydi. Oʻrta Osiyo — Hindiston va Yevrosiyo litosfera plitalarining konvergent toʻqnashuvi natijasida yuzaga kelgan siqilish tektonik rejimi hukmron boʻlgan, dunyodagi eng faol seysmik mintaqalardan biridir (Ullah va boshq., 2015; Poggi va boshq., 2025). Tyanshan, Pomir va Kopetdogʻ togʻ tizmalarining shakllanishi ham aynan shu jarayon bilan bogʻliq. Mintaqada 40 milliondan ortiq aholi istiqomat qiladi, shundan qariyb 11 million kishi xalqaro chegaralar bilan boʻlingan Fargʻona vodiysida jamlangan (OSAC, hisobot).

Zilzilalarning oldindan aniq bashorat qilib boʻlmasligi, ularning kutilmagan vaqt va joyda sodir boʻlishi, aholi zichligining ortishi hamda Sovet davrida qurilgan koʻplab binolarning zamonaviy zilzilabardoshlik talablariga toʻliq javob bermasligi — barchasi birgalikda mintaqadagi seysmik xavfni yanada dolzarblashtiradi. Ushbu maqolaning maqsadi — mintaqaning tektonik-geologik asoslarini, tarixiy zilzilalar tajribasini va zamonaviy xavfni baholash yondashuvlarini tizimli tahlil qilish hamda amaliy, qoʻllash mumkin boʻlgan talofatlarni kamaytirish choralarini ilmiy asosda taqdim etishdir.

2. Mintaqaning tektonik-geodinamik tuzilishi va seysmik faollik manbalari

Oʻrta Osiyoning seysmikligi Hindiston-Arabiston plitalarining Yevrosiyo bilan konvergent harakati natijasida vujudga kelgan murakkab siqilish tektonik rejimi bilan belgilanadi (Poggi va boshq., 2025). Ushbu jarayon Tyanshan, Pomir va Dzungariya faol yoriq tizimlarining shakllanishiga sabab boʻlgan (Tehran Times, 2025). Mintaqadagi zilzila oʻchoqlarining aksariyati 50 km dan kam chuqurlikda joylashgan sayoz zilzilalar boʻlib, bu ularning yer yuzasidagi vayronkor ta’sirini kuchaytiradi (Annals of Geophysics, 2015).

Central Asia Seismic Risk Initiative (CASRI) va Earthquake Model Central Asia (EMCA) loyihalari doirasida yaratilgan faol yoriqlar xaritasi va zilzilalar katalogi mintaqadagi seysmotektonik xavfni miqdoriy baholash imkonini bergan (Havenith va boshq., 2012; Mucciarelli va boshq., 2024). Bu maʼlumotlar bazasi zilzila manbalarining geometriyasi, kinematik parametrlari va harakat tezligini oʻz ichiga olib, ehtimoliy seysmik xavfni baholash (PSHA) modellari uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Oʻzbekiston hududida seysmik faollik asosan mamlakatning sharqiy va janubiy qismlarida — Tyanshan va Pomir togʻ tizmalari yaqinlashgan hududlarda kuzatiladi. Toshkent shahri Tyanshanning shimoliy togʻ etaklarida, faol tektonik yoriqlar — xususan, Qorjontov yorigʻi yaqinida joylashgan boʻlib, tarixda bir necha bor halokatli zilzilalarga duch kelgan (QuakeFYI, seysmik xavf tahlili).

3. Mintaqadagi yirik tarixiy zilzilalar: statistik va falokat tahlili

Tarixiy va arxeoseysmologik maʼlumotlar Oʻrta Osiyoda zilzilalarning takrorlanuvchan xususiyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Quyida mintaqa uchun ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan asosiy hodisalar keltirilgan.

3.1. Toshkent zilzilasi (1966-yil 26-aprel)

1966-yil 26-aprel kuni soat 05:23 da Toshkent shahrida magnitudasi 5,3 (Rixter boʻyicha), epitsentrda intensivligi 8 ball boʻlgan zilzila yuz berdi. Oʻchoq chuqurligi 8–10 km boʻlib, maksimal vayronalik maydoni taxminan 10 km² ni tashkil etdi (Vikipediya, “Toshkent zilzilasi (1966)”). Zilzila natijasida 2 million m²dan ortiq turar-joy fondi, 236 ma’muriy bino, qariyb 180 ta o‘quv muassasasi va 245 sanoat korxonasi binolari shikastlangan; 78 mingdan ortiq oila — 300 mingdan ziyod kishi boshpanasiz qolgan (Sputnik Oʻzbekiston, 2026).

Ushbu falokat Sovet Ittifoqida seysmologiya fanining institutsional rivojlanishiga turtki boʻldi: 1966-yil sentyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshida Seysmologiya instituti tashkil etildi, radon monitoringi va zilzilani oʻrta muddatli bashorat qilish usullari ishlab chiqila boshlandi (academy.uz, 2021).

3.2. Boshqa tarixiy halokatli zilzilalar

• 1907-yil Qorategin (Qorategin/Qaratog) zilzilasi — magnituda ~7,4, Tojikiston–Oʻzbekiston chegarasi yaqinida katta talofatlarga sabab boʻlgan (QuakeFYI).
• 1946-yil 3-noyabr Chotqol zilzilasi — intensivligi 9 ballga yetgan, mintaqadagi eng kuchli zilzilalardan biri (uza.uz, 2024).
• 2011-yil 20-iyul Fargʻona vodiysi zilzilasi — magnituda Mw 6,1, maksimal intensivlik VIII ball (MMI); Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Tojikiston hududlarida sezilgan, 14 kishi halok boʻlgan, 86 kishi jarohat olgan (Wikipedia, “2011 Fergana Valley earthquake”).
• Arxeoseysmologik tadqiqotlar Fargʻona vodiysida antik va oʻrta asrlar davrida (mil. av. I asr, VI–VII asrlar, XI–XII asrlar) bir necha kuchli zilzilalar boʻlib oʻtganini, ular natijasida qadimiy shaharlar (Ahsiket, Qirqxujra) vayron boʻlib, aholi koʻchishga majbur boʻlganini tasdiqlaydi (Korjenkov va boshq., 2022).

Ushbu tarixiy voqealar ketma-ketligi shuni koʻrsatadiki, Oʻrta Osiyo uchun zilzila — bir martalik favqulodda hodisa emas, balki mintaqaning geodinamik rivojlanishiga xos, davriy takrorlanuvchi tabiiy jarayondir. Shu boisdan risklarni boshqarish uzoq muddatli va tizimli yondashuvni talab qiladi.

4. Zamonaviy ilmiy metodologiya: ehtimoliy seysmik xavfni baholash (PSHA)

Zamonaviy seysmik xavfni baholashda ehtimoliy seysmik xavf tahlili (Probabilistic Seismic Hazard Assessment, PSHA) metodologiyasi qoʻllaniladi. Ushbu yondashuv ma’lum bir hudud uchun berilgan qaytish davri (odatda 475 yil, ya’ni 50 yil ichida 10% oshib ketish ehtimoli) uchun kutilayotgan yer tebranishi intensivligini (PGA — maksimal yer tezlanishi yoki makroseysmik intensivlik) statistik asosda hisoblaydi (Ullah va boshq., 2015; Poggi va boshq., 2025).

GEM (Global Earthquake Model) fondi tomonidan ishlab chiqilgan ochiq kodli OpenQuake dasturiy vositasi yordamida amalga oshirilgan tadqiqotlarga koʻra, mintaqadagi eng yuqori seysmik xavf janubiy Tyanshan va shimoliy Pomirda kuzatiladi, bu yerda PGA qiymati 0,4g–0,47g oralig‘ida baholanadi (Ullah va boshq., 2015). Toshkent, Bishkek, Dushanbe va Almati kabi poytaxt shaharlar uchun 475 yillik qaytish davrida kutilayotgan makroseysmik intensivlik 7–8 ball oraligʻida baholangan.

PSHA modeli uch asosiy komponentdan iborat: (1) zilzila manbalari modeli — faol yoriqlar geometriyasi va harakat tezligi asosida; (2) yer tebranishini bashorat qilish tenglamalari (GMPE); (3) qaytish davri boʻyicha ehtimollik taqsimoti. Yaqinda nashr etilgan yangilangan regional model (2024–2025) besh davlat — Qozogʻiston, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston va Qirgʻiziston — uchun 10 000 yillik sintetik zilzila katalogini yaratib, xavf baholarining barqarorligini oshirdi (Scaini va boshq., 2024).

Muhim uslubiy yutuq — zilzila natijasida vujudga keladigan ikkilamchi xavflarni (koʻchkilar, tabiiy toʻgʻonlarning yorilishi, gidroelektr inshootlariga ta’sir) birlamchi seysmik xavf bilan birga baholashdir. Tyanshan togʻ tizmasida yirik falokatlarning aksariyati aynan zilzila qoʻzgʻatgan koʻchkilar va sel oqimlari tufayli yuzaga kelgan (Havenith va boshq., 2012).

5. Ijtimoiy-iqtisodiy zaiflik: aholi zichligi va qurilish fondi holati

Seysmik xavf oʻzi yolgʻiz falokatga olib kelmaydi — u faqat yuqori zaiflik va ekspozitsiya (odamlar, binolar, infratuzilma) bilan uygʻunlashganda real risk yaratadi. Fargʻona vodiysi bunga yorqin misol: bu yerda 11 milliondan ortiq aholi Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston oʻrtasida boʻlingan zich joylashgan hududda istiqomat qiladi, chegaralar esa favqulodda yordam koordinatsiyasini murakkablashtiradi (OSAC, Central Asia Earthquake Preparedness).

Osiyo miqyosidagi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, eng yuqori seysmik xavfga ega hududlarda aholi soni 2000–2015 yillar oralig‘ida 20,93% ga oshgan, bu esa umumiy oʻsish sur’atidan yuqori (Yang va boshq. tadqiqoti, PMC). Bu tendensiya, ayniqsa yosh (14 yoshgacha) va keksa (65 yoshdan katta) aholi guruhlari orasida yanada sezilarli boʻlib, ularning zilzila oqibatlariga nisbatan zaifligi yuqori.

Sovet davrida qurilgan koʻplab turar-joy va ijtimoiy infratuzilma binolari zamonaviy zilzilabardoshlik me’yorlariga toʻliq javob bermaydi (OSAC hisoboti). Bunday binolarning kuchli zilzila ta’sirida qulashi, yoʻllarning enkaz bilan toʻsilishi, aloqa infratuzilmasining shikastlanishi va favqulodda xizmatlarning operativ ishlay olmasligi — barchasi talofatlar miqyosini keskin oshiradigan omillardir.

6. Oʻzbekiston Respublikasida seysmik xavfsizlikni ta’minlash boʻyicha meʼyoriy-huquqiy islohotlar

1966-yilgi Toshkent zilzilasidan keyingi tajriba asosida Oʻzbekistonda seysmologiya va zilzilabardosh qurilish sohasida institutsional poydevor yaratilgan boʻlsa-da, so‘nggi yillarda ushbu tizimni tubdan yangilashga qaratilgan qator me’yoriy hujjatlar qabul qilindi.

2020-yil 30-iyuldagi PQ-4794-son Prezident qarori— “O‘zbekiston Respublikasi aholisi va hududlarining seysmik xavfsizligini ta’minlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” — seysmoprognostik monitoringni kuchaytirish, faol tektonik yoriqlar harakatini kuzatish va zilzila xavfi yuqori hududlarni aniqlash vazifalarini belgiladi (academy.uz, 2021).

2024-yil 17-apreldagi Prezident qarori— “Bino va inshootlarning zilzilabardoshligini oshirish hamda seysmik xavfni monitoring qilish faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” — yangi qurilayotgan xavflilik toifasi III–IV boʻlgan obyektlarda kuchli zilzila paytida gaz va elektr tarmoqlarini avtomatik bloklash tizimini joriy etishni nazarda tutadi (uza.uz, 2024).

Amaliy ijro chora-tadbirlari qatoriga quyidagilar kiradi: Seysmoprognostik monitoring respublika markazi tomonidan zilzila xavfi va prognozi boʻyicha oylik xulosalarni mahalliy hokimliklarga taqdim etish; har bir hududda aholini qutqarish ishlariga jalb etiladigan volontyorlik guruhlarini tashkil etish; O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi orqali aholini zilzila vaqtidagi to‘g‘ri xatti-harakatlar bo‘yicha tizimli ma’lumotlantirish (uzeng.uz, rasmiy xabar). Bu choralar zilzilaga tayyorgarlikning institutsional va aholi darajasidagi ikki muhim bo‘g‘inini birlashtiradi.

7. Erta ogohlantirish tizimlari va mintaqaviy hamkorlik

Favqulodda vaziyatlar va falokatlar xavfini kamaytirish bo‘yicha Favqulodda vaziyatlar boshqarish markazi (Center for Emergency Situations and Disaster Risk Reduction, CESDRR) mintaqaviy darajada barcha besh davlatning milliy tizimlarini birlashtirgan integratsiyalashgan erta ogohlantirish tizimini ishlab chiqish bo‘yicha yetakchi rolni bajarmoqda (UNDRR, 2024). Bu tashabbus Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Barcha uchun erta ogohlantirish” (Early Warnings for All, EW4ALL) global dasturi bilan uyg‘unlashtirilgan.

Bunday tizimlarning samaradorligi toʻrtta asosiy komponentga bogʻliq: (1) falokat xavfi haqidagi bilim; (2) kuzatuv va bashoratlash; (3) ogohlantirishni tarqatish va aloqa; (4) tayyorgarlik va javob choralari (UNDRR/UNDP, 2024). Sendai falokatlar xavfini kamaytirish dasturi (2015–2030) doirasida belgilangan G maqsadi — 2030-yilgacha koʻp xavfli erta ogohlantirish tizimlariga aholi kirish imkoniyatini sezilarli darajada oshirishni nazarda tutadi (Rokhideh va boshq., 2025).

Oʻzbekiston, jumladan, Fargʻona vodiysida koʻp xavfli erta ogohlantirish tizimini zamonaviylashtirish, ta’sirga asoslangan bashoratlash (impact-based forecasting) va bashoratga asoslangan moliyalashtirish (forecast-based financing) mexanizmlarini joriy etish jarayonida (UNDP, 2024). Biroq mintaqaviy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, erta ogohlantirish tizimlarini institutsional tan olish, barqaror moliyalashtirish va malakali kadrlar bilan ta’minlash borasida hali ham jiddiy bo‘shliqlar mavjud (Rokhideh va boshq., 2025).

8. Talofatlarni kamaytirish boʻyicha amaliy tavsiyalar

Yuqoridagi tahlil asosida quyidagi amaliy yoʻnalishlar ustuvor deb belgilanadi:

Yo‘nalish	Amaliy chora	Kutilayotgan natija
Me’yoriy-huquqiy	Mavjud bino fondini seysmik pasportlash va zaif obyektlarni ustuvorlik bo‘yicha mustahkamlash (retrofitting) dasturini joriy etish	Zaif binolar sonini bosqichma-bosqich kamaytirish
Monitoring	Seysmoprognostik stansiyalar tarmog‘ini kengaytirish, radon va GNSS deformatsiya monitoringini kuchaytirish	O‘rta muddatli xavf bashoratining aniqligini oshirish
Erta ogohlantirish	EW4ALL asosidagi mintaqaviy tizimga integratsiya, ta’sirga asoslangan bashoratlashni joriy etish	Ogohlantirishdan javob choralarigacha bo‘lgan vaqtni qisqartirish
Infratuzilma	Muhim infratuzilma (kasalxona, maktab, energiya tarmoqlari) uchun avtomatik xavfsizlik bloklash tizimlarini joriy etish	Ikkilamchi falokatlar (yong‘in, gaz portlashi) xavfini kamaytirish
Aholi tayyorgarligi	Mahalla darajasida volontyorlik qutqaruv guruhlarini tuzish, muntazam mashqlar va ommaviy axborot kampaniyalarini o‘tkazish	Birinchi 72 soatda o‘z-o‘zini va o‘zaro qutqarish qobiliyatini oshirish
Hududlararo hamkorlik	Fargʻona vodiysi bo‘yicha uch davlat (O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston) o‘rtasida qo‘shma favqulodda javob protokollarini ishlab chiqish	Chegara ortidagi yordam va resurs almashinuvini tezlashtirish

9. Xulosa

Oʻrta Osiyo — geodinamik jihatdan faol, tarixiy va zamonaviy ma’lumotlar bilan tasdiqlangan yuqori seysmik xavfga ega mintaqadir. 1966-yilgi Toshkent zilzilasi, 1946-yilgi Chotqol va 2011-yilgi Fargʻona vodiysi zilzilalari kabi voqealar shuni koʻrsatadiki, xavfning oʻzi emas, balki aholi zichligi, qurilish fondi sifati va institutsional tayyorgarlik darajasi yakuniy talofatlar miqyosini belgilaydi.

Zamonaviy ehtimoliy seysmik xavfni baholash (PSHA) metodologiyasi va GEM/OpenQuake kabi ochiq platformalar mintaqaviy hamkorlikda xavfni aniqroq baholash imkonini bermoqda. Oʻzbekistonda qabul qilingan PQ-4794 va 2024-yilgi Prezident qarorlari kabi meʼyoriy-huquqiy hujjatlar tizimli islohotlarning boshlanishi hisoblanadi, biroq ularning samaradorligi amaliyotga izchil tatbiq etilishiga bogʻliq.

Talofatlarni real kamaytirish uchun uchta yoʻnalish — (1) mavjud bino fondini seysmik mustahkamlash, (2) koʻp xavfli erta ogohlantirish tizimlarini EW4ALL va Sendai dasturi standartlariga muvofiq rivojlantirish va (3) chegara osha mintaqaviy hamkorlikni institutsionallashtirish — ustuvor ilmiy-amaliy vazifa boʻlib qolmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Ullah S., Bindi D., Pilz M., Danciu L., Weatherill G., Zuccolo E., Ischuk A., Mikhailova N.N., Abdrakhmatov K., Parolai S. Probabilistic Seismic Hazard Assessment for Central Asia // Annals of Geophysics. 2015. Vol. 58, No. 1. https://doi.org/10.4401/ag-6687
2. Poggi V. va boshq. Development of a regional probabilistic seismic hazard model for Central Asia // Natural Hazards and Earth System Sciences. 2025. Vol. 25. P. 817. https://nhess.copernicus.org/articles/25/817/2025/
3. Scaini C. va boshq. Development of a regionally consistent and fully probabilistic earthquake risk model for Central Asia // Natural Hazards and Earth System Sciences. 2024. Vol. 24. P. 3851–3868. https://doi.org/10.5194/nhess-24-3851-2024
4. Havenith H.B. va boshq. Tien Shan geohazards database: earthquake and landslide susceptibility // Engineering Geology. 2012. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0267726112000188
5. Mucciarelli M. va boshq. Harmonizing seismicity information in Central Asian countries: earthquake catalogue and active faults // Natural Hazards and Earth System Sciences. 2024. Vol. 24. P. 2597. https://nhess.copernicus.org/articles/24/2597/2024/
6. Korjenkov A.M. va boshq. Historical Seismic Disasters on the Fergana Section of the Great Silk Road // Journal of Volcanology and Seismology. 2022. https://www.researchgate.net/publication/366559348
7. 2011 Fergana Valley earthquake // Wikipedia (USGS/ISC ma’lumotlari asosida). https://en.wikipedia.org/wiki/2011_Fergana_Valley_earthquake
8. Toshkent zilzilasi (1966) // Vikipediya (O‘zbekiston FA Seysmologiya instituti ma’lumotlari asosida). https://uz.wikipedia.org/wiki/Toshkent_zilzilasi_(1966)
9. Toshkent zilzilasiga 55 yil // O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti. 2021. https://academy.uz/uz/page/word/toshkent-zilzilasiga-55-yil
10. Yangi qurilayotgan binolarning zilzilabardoshlik talablariga javob berishi qanday kafolatlanadi? // O‘zA. 2024. https://uza.uz/oz/posts/yangi-qurilayotgan-binolarning-zilzilabardoshlik-talablariga-javob-berishi-qanday-kafolatlanadi_635874
11. O‘zbekistonda seysmik xavfsizlik va zilzilaga tayyorgarlik ko‘rish ishlari kuchaytiriladi // uzeng.uz, rasmiy xabar. https://uzeng.uz/uz/press_center/news/o-zbekistonda-seysmik-xavfsizlik-va-zilzilaga-tayyorgarlik-ko-rish-ishlari-kuchaytiriladi/
12. Staying ahead of disaster: Mapping early warning systems in Central Asia // UNDRR/UNDP. 2024. https://www.undrr.org/news/staying-ahead-disaster-mapping-early-warning-systems-central-asia
13. Central Asia Earthquake Preparedness // Overseas Security Advisory Council (OSAC), U.S. Department of State. https://osac.gov/Content/Report/edd52ac0-443c-4f05-aeb2-15f4aea4a6fe
14. Rokhideh M. va boshq. Multi-Hazard Early Warning Systems in the Sendai Framework for Disaster Risk Reduction: Achievements, Gaps, and Future Directions // International Journal of Disaster Risk Science. 2025. https://link.springer.com/article/10.1007/s13753-025-00622-9
15. Uzbekistan Earthquake History & Seismic Risk // QuakeFYI. https://quakefyi.com/country/uzbekistan/