Energiya narxi faqat uni ishlab chiqarish (generatsiya) bilan belgilanmaydi. Uning 30-40% qismi — bu infratuzilma xarajatlari, ya’ni tokni uyingizgacha yetkazib beruvchi uskunalar narxidir. 2026-yildagi yangi qoidalarga ko‘ra, davlat loyihalarida kabel va transformatorlarning kamida 70% mahalliylashtirilgan bo‘lishi shart.
1. Transformatorlar: Tizimning “yuragi”
Eski va import qilingan transformatorlar nafaqat qimmat, balki ularning xizmat ko‘rsatish xarajatlari ham yuqori.
-
Mahalliylashtirish samarasi: O‘zbekistonda (masalan, Chirchiq yoki xususiy sektor korxonalarida) ishlab chiqarilgan transformatorlar logistika xarajatlarini yo‘qotadi va mahalliy iqlimga (issiq haroratga) moslashtirilgan bo‘ladi.
-
Industriya 4.0: Zamonaviy mahalliy transformatorlar datchiklar bilan jihozlanmoqda. Ular “aqlli tarmoq” (Smart Grid) qismi sifatida yuklamani o‘zi taqsimlaydi va avariyalarni oldindan xabar beradi.
2. Kabel mahsulotlari: Energiya “qon tomirlari”
O‘zbekiston mis zaxiralari bo‘yicha dunyoda yetakchi o‘rinlarda turadi. Misni xomashyo sifatida sotishdan ko‘ra, undan tayyor yuqori kuchlanishli kabellar ishlab chiqarish iqtisodiy mantiqqa ega.
-
Nega arzon? OKMK (Olmaliq) misini mahalliy kabel zavodlariga imtiyozli narxda berish orqali tannarxni importga nisbatan 20-30% ga tushirish mumkin.
-
Sifat: 2026-yilda ishlab chiqarilayotgan kabellar minimal energiya yo‘qotilishiga (low-loss cables) ega, bu esa umumiy tizim samaradorligini oshiradi.
3. Shamol minoralari va parraklari: “Yashil” gigantlar
Shamol turbinasining eng og‘ir va tashish qiyin bo‘lgan qismi — uning minorasidir (tower). Uni xorijdan olib kelish logistikasi mahsulot narxining 25% ini tashkil qilishi mumkin.
-
Mahalliylashtirish: Qoraqalpog‘iston va Navoiydagi shamol parklari uchun minoralar va parraklarni O‘zbekistonning o‘zida (masalan, ACWA Power yetkazib beruvchilari bilan hamkorlikda) ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda.
-
Iqtisodiy zanjir: Mahalliy metalldan tayyorlangan minoralar “yashil vodorod” va shamol energiyasining yakuniy tarifini pasaytirishga xizmat qiladi.
Industriya 4.0 ning bu yerda o‘rni qanday?
Mahalliylashtirish shunchaki zavod qurish emas, balki **”Aqlli ishlab chiqarish”**dir:
-
Raqamli nazorat: Har bir kabel metri va transformator qismi QR-kod bilan belgilanadi va uning butun hayotiy sikli tizimda kuzatiladi.
-
Robotlashtirish: Kichik va o‘rta korxonalarda kobotlar (kollaborativ robotlar) yordamida butlovchi qismlar yig‘ilishi inson omilini kamaytirib, sifatni standartlashtiradi.
Mustaqillik matematikasi
Agar biz chet eldan uskunani dollarda sotib olsak, elektr tarifi ham valyuta kursiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Mahalliylashtirish — bu tariflarni so‘mda ushlab turish va energiya xavfsizligini ta’minlashning yagona yo‘lidir. 2026-yilda “Yangi O‘zbekiston” energetikasi aynan shu “mahalliy poydevor” ustiga qurilmoqda.
Sizningcha, mahalliy transformatorlarimiz sifat jihatidan xorijnikidan qolishmaydimi? Sanoat korxonalarida “O’zbekistonda ishlab chiqarilgan” yorlig’iga ishonch qanchalik yuqori?