Global iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda faqat quyosh panellari yetarli emas. Og‘ir sanoat (sement, kimyo, metallurgiya) baribir atmosferaga CO₂ chiqarishda davom etadi. Bu yerda yechim bitta — Uglerodni tutib qolish (Carbon Capture).
1. Texnologiya qanday ishlaydi?
Muhandislik nuqtai nazaridan CO₂ ni tutib qolishning 3 ta asosiy usuli bor:
-
Post-combustion (Yonishdan keyin): Yoqilg‘i yonib bo‘lgandan keyin dudbo‘ron gazlari tarkibidan CO₂ ni kimyoviy erituvchilar (aminlar) yordamida ajratib olish. Bu mavjud zavodlar uchun eng mos usul.
-
Pre-combustion (Yonishdan oldin): Yoqilg‘ini (gazni) yoqishdan avval uni vodorod va CO₂ ga ajratish.
-
Oxy-fuel combustion: Yoqilg‘ini oddiy havoda emas, sof kislorodda yoqish. Natijada faqat suv bug‘i va sof CO₂ hosil bo‘ladi, uni ajratish juda oson.
2. O‘zbekistondagi ilk qadamlar: 2025-2026 yillar
O‘zbekiston hukumati va yirik sanoat gigantlari allaqachon CCUS bo‘yicha amaliy loyihalarni boshlagan:
-
“O‘zkimyosanoat” va NEXTCHEM (Italiya): 2025-yil oxirida imzolangan kelishuvga ko‘ra, kimyo korxonalarida uglerodni tutib qolish texnologiyasini joriy etish bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslar ishlab chiqilmoqda.
-
To‘raqo‘rg‘on IES tajribasi: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy bug‘-gaz qurilmalarida (NGCC) CCUS joriy etilishi yiliga 1 million tonnadan ortiq CO₂ chiqindisini kamaytirishi mumkin.
-
Air Products loyihalari: Navoiyazot va boshqa kimyo komplekslarida CO₂ ni nafaqat tutib qolish, balki undan mahsulot (masalan, oziq-ovqat sanoati uchun quruq muz) ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda.
3. CCUS iqtisodiyoti: Qimmat, lekin zarur
CCUS — arzon texnologiya emas. U stansiyaning umumiy foydali ish koeffitsientini (FIK) biroz kamaytiradi (chunki tutib qolish uchun energiya sarflanadi). Biroq:
-
Uglerod soliqlari: Yevropa va boshqa bozorlarga mahsulot eksport qilishda “uglerod solig‘i”dan qochish uchun bu texnologiya yagona yo‘l.
-
EOR (Enhanced Oil Recovery): Tutib qolingan CO₂ ni neft konlariga haydash orqali neft qazib olish samaradorligini oshirish mumkin. Bu xarajatlarning bir qismini qoplaydi.
4. Muhandislar uchun yangi ufqlar
2026-yilda O‘zbekistonda “Uglerod muhandisi” (Carbon Engineer) kasbi paydo bo‘lmoqda. Bu mutaxassislar:
-
Aspen Plus yoki HYSYS kabi dasturlarda jarayonlarni simulyatsiya qilish;
-
CO₂ ni saqlash uchun geologik qatlamlarni tahlil qilish;
-
Erituvchilar (solventlar) regeneratsiyasini optimallashtirish bilan shug‘ullanadilar.
“Nol emissiya” sari yo‘l
O‘zbekiston sanoati uchun uglerodni tutib qolish — bu shunchaki ekologik majburiyat emas, balki xalqaro bozorda raqobatbardosh bo‘lib qolish shartidir. 2026-yil — bu texnologiya “tajriba”dan “standart”ga aylana boshlagan yil.
Sizningcha, O‘zbekiston sanoati 2030-yilgacha uglerod neytralligiga erisha oladimi? Qaysi zavodlarimizda birinchi bo‘lib “filtrlarni” o‘rnatish kerak deb oylaysiz?
Article ID: Q0000003792:UZ-30.10.2026